صنعت لبنیات در جهان، علاوه بر نقش مهمی که در تأمین امنیت غذایی و سبد تغذیه خانوارها دارد، یکی از بخش های اثرگذار در زنجیره اقتصاد کشاورزی و صنایع غذایی به شمار می رود. این صنعت در سال‌های اخیر، هم‌زمان با تغییر الگوی مصرف، رشد جمعیت، افزایش هزینه های تولید و تحولات تجارت جهانی، با فرصت ها و چالش های تازه ای روبه رو شده است.
رشد ۲.۱ درصدی تولید جهانی شیر در سال ۲۰۲۵
بر اساس گزارش چشم انداز کشاورزی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (OECD-FAO)، تولید جهانی شیر در سال ۲۰۲۵ با رشد ۲.۱ درصدی به حدود یک‌هزار و پنج میلیون تن رسید. پیش‌بینی این نهادها نشان می دهد تولید شیر در جهان طی دهه آینده نیز به‌طور متوسط سالانه حدود ۲ درصد افزایش خواهد یافت؛ رشدی که بخش قابل توجهی از آن از محل افزایش بهره وری و بهبود عملکرد دام ها تأمین می شود.
با وجود این روند افزایشی، بازار جهانی لبنیات از نوسانات قیمت، هزینه خوراک دام، محدودیت های زیست محیطی و تغییر تقاضا در بازارهای بزرگ تأثیر می‌پذیرد. در این میان، کمتر از ۷ درصد شیر تولیدشده در جهان وارد تجارت بین‌المللی می شود و بخش عمده مبادلات تجاری به محصولات فرآوری شده ای مانند شیرخشک، کره و پنیر اختصاص دارد. اتحادیه اروپا، نیوزیلند و ایالات متحده نیز همچنان از بازیگران اصلی صادرات جهانی محصولات لبنی محسوب می شوند.
در ایران نیز صنعت لبنیات با برخورداری از ظرفیت تولید و فرآوری، علاوه بر تأمین بخشی از نیاز بازار داخلی، در تجارت منطقه ای و صادرات محصولات غذایی نقش دارد. بر اساس داده های پایگاه آماری FAOSTAT، میزان تولید شیر ایران در سال ۲۰۲۴ به حدود ۸.۵ میلیون تن رسیده است.
با این حال، تداوم فعالیت این صنعت به عواملی همچون تأمین پایدار نهاده های دامی، هزینه تولید شیرخام، قدرت خرید خانوارها و دسترسی به بازارهای صادراتی وابسته است. کاهش مصرف داخلی نیز در کنار دشواری های تأمین خوراک دام، ضرورت یافتن بازارهای جایگزین و توسعه صادرات محصولات فرآوری شده را افزایش داده است.
در چنین شرایطی، بررسی وضعیت تولید و مصرف، موانع صادراتی و مطالبات تشکل های این حوزه اهمیت بیشتری پیدا می کند؛ موضوعاتی که در گفت‌وگو با محمد فربد، سخنگوی انجمن صنایع فرآورده‌های لبنی ایران، مورد بررسی قرار گرفته است.
کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی مصرف محصولات لبنی
به گفته محمد فربد سخنگوی انجمن فراورده های لبنی ایران در حال حاضر مهم ترین چالش این صنعت به تامین علوفه بازمی گردد و در صورت تداوم روند ورود نهاده های مورد نیاز، نگرانی جدی در زمینه تامین شیرخام وجود نخواهد داشت.
فربد در گفتگو با بازار با اشاره به وضعیت تولید و مصرف محصولات لبنی در کشور گفت: در سال گذشته حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از تولیدات در سطح بازار و مصرف داخلی با کاهش مواجه شد، اما صنعت لبنیات با توجه به ظرفیت ها و توانمندی های خود توانست بخشی از این کاهش تقاضا را از طریق تبدیل شیر به محصولاتی مانند شیرخشک، خامه و کره مدیریت کند.
فربد افزود: بخشی از این محصولات نیز به بازارهای صادراتی راه یافت و به همین دلیل، رکود نسبی حاکم بر بازار داخلی تاکنون آسیب جدی به صنعت لبنیات وارد نکرده است.
مهم ترین مطالبه انجمن صنایع فرآورده های لبنی ایران از دولت برای بهبود وضعیت تجارت و تولید، فراهم کردن زمینه تشکیل «خانه شیر» است
این فعال صنعت لبنیات با تاکید بر ضرورت تقویت ساختارهای تصمیم گیری و حمایت از فعالان این حوزه تصریح کرد: مهم ترین مطالبه انجمن صنایع فرآورده های لبنی ایران از دولت برای بهبود وضعیت تجارت و تولید، فراهم کردن زمینه تشکیل «خانه شیر» است.
فربد ادامه داد: پیشنهاد تشکیل خانه شیر از مدت ها پیش مطرح شده و از جمله مطالبات انجمن به شمار می رود که تاکنون محقق نشده است. انتظار می رود دولت با حمایت از این طرح، بخشی از اختیارات خود را به تشکل پیشنهادی واگذار کند تا فعالان این صنعت بتوانند با مشارکت و مسئولیت پذیری بیشتر، مسائل و چالش های حوزه شیر و صنایع وابسته را پیگیری کنند.
حدود ۳۰ درصد از تولید صنایع لبنی کشور به صادرات اختصاص دارد
سخنگوی انجمن فراورده های لبنی ایران با اشاره به جایگاه صادرات در اقتصاد صنعت لبنیات اظهار کرد: حدود ۳۰ درصد از تولید صنایع لبنی کشور به صادرات اختصاص دارد و بازارهای کشورهای همسایه مهم ترین مقاصد صادراتی محصولات ایرانی هستند.
به گفته وی، نزدیک به ۸۰ درصد صادرات محصولات لبنی ایران به بازار کشورهای همسایه انجام می شود و عراق، افغانستان، پاکستان و جمهوری آذربایجان از جمله بازارهای اصلی صادراتی این محصولات محسوب می شوند.
فربد با بیان اینکه عراق بزرگ ترین سهم را در میان مقاصد صادراتی محصولات لبنی ایران دارد، افزود: پس از عراق، پاکستان و افغانستان در جایگاه های بعدی قرار دارند و جمهوری آذربایجان و برخی دیگر از کشورهای منطقه نیز از بازارهای هدف محصولات لبنی ایران هستند.
موانع جنگی نتوانست صادرات را متوقف کند
این فعال صنعت لبنیات در ادامه به تاثیر تحولات و موانع ناشی از جنگ اخیر بر فعالیت های صادراتی این صنعت اشاره کرد و گفت: اگرچه موانع ایجادشده در پی جنگ اخیر، صنعت لبنیات را نیز تحت تاثیر قرار داده است، اما میزان تاثیرپذیری این صنعت به اندازه ای نبوده که روند فعالیت و کسب وکار آن را با اختلال جدی مواجه کند.
علاقه مردم کشورهای همسایه به محصولات لبنی ایران و تقاضای موجود در این بازارها از عواملی بوده که مانع از ایجاد محدودیت های جدی در مسیر صادرات شده است، به همین دلیل، با وجود برخی موانع و دشواری های تجاری، صادرات محصولات لبنی ایران همچنان ادامه دارد
وی خاطرنشان کرد: بخشی از محدودیت های ایجادشده می توانست در حوزه صادرات مشکلاتی به وجود آورد، اما خوشبختانه این موانع به توقف جریان صادرات محصولات لبنی ایران منجر نشد.
فربد در پایان با اشاره به استقبال مصرف کنندگان کشورهای منطقه از محصولات ایرانی تاکید کرد: علاقه مردم کشورهای همسایه به محصولات لبنی ایران و تقاضای موجود در این بازارها از عواملی بوده که مانع از ایجاد محدودیت های جدی در مسیر صادرات شده است. به همین دلیل، با وجود برخی موانع و دشواری های تجاری، صادرات محصولات لبنی ایران همچنان ادامه دارد.