صنعت جهانی شیلات و آبزی‌پروری در سال‌های اخیر، جایگاه پررنگ‌تری در اقتصاد غذا، تجارت بین‌المللی و تأمین پروتئین مورد نیاز جمعیت جهان پیدا کرده است. افزایش تقاضا برای محصولات غذایی دریایی و آبزی، محدودیت ظرفیت صید طبیعی، رشد جمعیت و تغییر الگوهای مصرف، از جمله عواملی هستند که توسعه فعالیت‌های پرورشی را به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری در بخش کشاورزی و صنایع غذایی تبدیل کرده‌اند. تازه‌ترین گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) با عنوان «وضعیت شیلات و آبزی‌پروری جهان ۲۰۲۶» نیز نشان می‌دهد که آبزی‌پروری دیگر صرفاً مکمل فعالیت‌های صیادی نیست و به یکی از مهم‌ترین منابع تأمین محصولات آبزی در جهان تبدیل شده است.
بر اساس این گزارش، مجموع تولید جهانی شیلات و آبزی‌پروری در سال ۲۰۲۴ به رکورد ۲۳۵ میلیون تن رسید. از این میزان، ۱۹۵ میلیون تن به تولید حیوانات آبزی و حدود ۴۰ میلیون تن به جلبک‌ها اختصاص داشت. نکته مهم در این آمار، عبور تولید حیوانات آبزی در بخش آبزی‌پروری از مرز ۱۰۰ میلیون تن برای نخستین‌بار است؛ به‌طوری‌که تولید این بخش در سال ۲۰۲۴ به ۱۰۳ میلیون تن رسید و ارزش آن در سطح مزرعه حدود ۳۷۱ میلیارد دلار برآورد شد.
تجارت ۱۸۴ میلیارد دلاری محصولات آبزی
در کنار رشد تولید، تجارت بین‌المللی محصولات شیلاتی و آبزی‌پروری نیز به یکی از بخشهای مهم اقتصاد جهانی تبدیل شده است. ارزش تجارت محصولات حیوانات آبزی در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۸۴ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که نشان‌دهنده جایگاه قابل‌توجه این محصولات در تجارت مواد غذایی جهان است. بر اساس گزارش فائو، ارزش صادرات محصولات آبزی از سال ۱۹۷۶ تا ۲۰۲۴ بیش از ۲۳ برابر شده و حتی با تعدیل اثر تورم نیز تقریباً شش برابر افزایش یافته است.
گسترش تجارت جهانی این محصولات، تنها نتیجه افزایش حجم تولید نیست؛ توسعه صنایع فرآوری، بهبود روش‌های نگهداری و حمل‌ونقل، رشد زنجیره سرد، افزایش ظرفیت بسته‌بندی و دسترسی گسترده‌تر تولیدکنندگان به بازارهای بین‌المللی نیز در این روند نقش داشته‌اند. در بسیاری از کشورها، محصولات آبزی پس از صید یا برداشت از مزارع، وارد مراحل مختلف فرآوری می‌شوند و ممکن است پیش از رسیدن به مصرف‌کننده نهایی، چندین بار از مرزهای تجاری عبور کنند. به همین دلیل، ارزش اقتصادی این صنعت به حلقه تولید محدود نمی‌شود و بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل، انبارداری، فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و توزیع نیز از رشد آن منتفع می‌شوند.
آسیا؛ قطب اصلی آبزی‌پروری جهان
توزیع جغرافیایی تولید آبزی‌پروری نیز از تمرکز قابل‌توجه این فعالیت در قاره آسیا حکایت دارد. بر اساس پیش‌بینی گزارش مشترک سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و فائو برای دوره ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴، آسیا در پایان این دوره حدود ۸۸ درصد تولید جهانی آبزی‌پروری را در اختیار خواهد داشت.
چین همچنان بزرگ‌ترین تولیدکننده آبزی‌پروری جهان باقی می‌ماند و سهم این کشور از تولید جهانی در حدود ۵۳ درصد برآورد شده است. با این حال، رشد تولید در کشورهایی مانند هند و ویتنام می‌تواند به افزایش سهم این کشورها در بازار جهانی منجر شود.
برتری آسیا در این صنعت، حاصل مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و ساختاری است؛ از جمله سابقه طولانی فعالیت‌های پرورشی، وجود زنجیره‌های تأمین و فرآوری گسترده، دسترسی به نیروی کار، توسعه بازارهای مصرف و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های تولید. این مزیت‌ها به کشورهای آسیایی امکان داده است که علاوه بر تأمین بخش قابل‌توجهی از نیاز داخلی، در بازار صادراتی نیز حضور مؤثری داشته باشند.
مصرف جهانی؛ تقاضایی که همچنان رو به افزایش است
افزایش جمعیت و تغییر الگوی مصرف مواد غذایی، از دیگر عوامل مؤثر بر رشد بازار آبزی‌پروری به شمار می‌روند. محصولات آبزی به دلیل برخورداری از پروتئین و برخی ریزمغذی‌های ضروری، در سبد غذایی بخش بزرگی از جمعیت جهان جایگاه دارند. برآورد فائو نشان می‌دهد میزان عرضه سرانه محصولات غذایی حیوانات آبزی در جهان از ۲۱.۱ کیلوگرم در سال ۲۰۲۳ به حدود ۲۱.۳ کیلوگرم در سال ۲۰۲۴ رسیده است.
با وجود افزایش عرضه جهانی، دسترسی به این محصولات در مناطق مختلف یکسان نیست. بر اساس داده‌های فائو، میزان عرضه سرانه محصولات غذایی آبزی در آسیا در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۶.۳ کیلوگرم بوده، درحالی‌که این رقم در آفریقا تنها ۹.۱ کیلوگرم گزارش شده است. این اختلاف نشان می‌دهد رشد تولید جهانی لزوماً به معنای توزیع متوازن محصولات و دسترسی برابر جوامع به منابع پروتئینی نیست. در برخی مناطق، رشد جمعیت، محدودیت زیرساخت‌های توزیع و قدرت خرید پایین‌تر، مانع تبدیل افزایش تولید به بهبود مصرف سرانه می‌شود.
از سوی دیگر، توسعه مصرف محصولات آبزی به ظرفیت فرآوری و عرضه متناسب با نیاز بازار وابسته است. تولیدکنندگان برای حضور پایدار در بازارهای داخلی و خارجی باید علاوه بر افزایش حجم تولید، به تنوع محصول، کیفیت، بسته‌بندی، قابلیت رهگیری و استانداردهای بهداشتی توجه کنند. در واقع، رقابت در بازار جهانی تنها بر مبنای میزان تولید شکل نمی‌گیرد و توانایی عرضه محصول با کیفیت و قیمت رقابتی، سهم مهمی در حفظ و توسعه بازار دارد.
خوراک آبزیان و هزینه تولید؛ یکی از متغیرهای تعیین‌کننده سودآوری
در اقتصاد آبزی‌پروری، خوراک یکی از نهاده‌های اصلی و اثرگذار بر هزینه تمام‌شده تولید است. کیفیت جیره غذایی، ضریب تبدیل خوراک، قیمت مواد اولیه و دسترسی مستمر به نهاده‌های مورد نیاز، مستقیماً بر میزان بهره‌وری مزارع و حاشیه سود تولیدکنندگان اثر می‌گذارد. به همین دلیل، تغییر در بازار جهانی مواد اولیه خوراک آبزیان می‌تواند هزینه تولید و در نهایت قیمت محصول نهایی را تحت تأثیر قرار دهد.
در سال‌های گذشته، پودر ماهی و روغن ماهی از مواد اصلی مورد استفاده در خوراک برخی گونه‌های پرورشی بوده‌اند؛ اما محدودیت منابع و افزایش تقاضا برای این نهاده‌ها، توجه به جایگزین‌های گیاهی و سایر منابع پروتئینی را افزایش داده است. بر اساس پیش‌بینی OECD و فائو، مصرف کنجاله‌های دانه‌های روغنی در خوراک آبزیان تا سال ۲۰۳۴ حدود ۳۷ درصد افزایش خواهد یافت و به ۱۱ میلیون تن می‌رسد. همچنین مصرف پودر ماهی در خوراک آبزیان با رشد ۱۶ درصدی به حدود ۴.۹ میلیون تن خواهد رسید.
پایداری زیست‌محیطی؛ شرط تداوم رشد صنعت
در کنار فرصت‌های اقتصادی، توسعه آبزی‌پروری با مجموعه‌ای از چالش‌های زیست‌محیطی و مدیریتی روبه‌روست. تغییرات اقلیمی، افزایش دمای آب، تغییر الگوی بارش، کاهش کیفیت منابع آبی و وقوع رخدادهای حدی آب‌وهوایی می‌توانند شرایط تولید را در مزارع ساحلی و داخلی تحت تأثیر قرار دهند. همچنین مدیریت نامناسب پساب، تراکم بیش از اندازه گونه‌ها، مصرف غیراصولی نهاده‌ها و گسترش بیماری‌ها از جمله عواملی هستند که در صورت کنترل‌نشدن، هزینه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی این فعالیت را افزایش می‌دهند.
فائو در گزارش سال ۲۰۲۶ خود تأکید کرده است که تغییرات اقلیمی، تخریب محیط‌زیست، شوک‌های اقتصادی و تحولات ژئوپلیتیکی بر عملکرد و پایداری بخش شیلات و آبزی‌پروری اثرگذارند.
این سازمان همچنین هشدار داده است که در سناریوهای انتشار بالای گازهای گلخانه‌ای، زی‌توده قابل بهره‌برداری از ذخایر آبزی در برخی مناطق ممکن است تا سال ۲۰۵۰ بیش از ۱۰ درصد کاهش یابد. اگرچه این پیش‌بینی به منابع طبیعی و ذخایر قابل صید مربوط است، اما پیامدهای آن می‌تواند از طریق تغییر عرضه، قیمت و فشار بر منابع غذایی، بر کل زنجیره اقتصاد آبزیان اثر بگذارد.
چشم‌انداز بازار جهانی تا سال ۲۰۳۴؛ رشد تولید با سرعتی کمتر
پیش‌بینی‌های بین‌المللی نشان می‌دهد آبزی‌پروری در دهه پیش‌رو همچنان مهم‌ترین عامل رشد تولید جهانی محصولات آبزی خواهد بود، اما سرعت توسعه آن نسبت به دهه گذشته کاهش پیدا می‌کند.
بر اساس گزارش چشم‌انداز کشاورزی OECD-FAO برای دوره ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴، مجموع تولید شیلات و آبزی‌پروری جهان از حدود ۱۸۹ میلیون تن در دوره پایه به ۲۱۲ میلیون تن در سال ۲۰۳۴ خواهد رسید؛ افزایشی معادل ۱۲ درصد
بر اساس گزارش چشم‌انداز کشاورزی OECD-FAO برای دوره ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴، مجموع تولید شیلات و آبزی‌پروری جهان از حدود ۱۸۹ میلیون تن در دوره پایه به ۲۱۲ میلیون تن در سال ۲۰۳۴ خواهد رسید؛ افزایشی معادل ۱۲ درصد. در همین دوره، تولید آبزی‌پروری به‌طور مشخص به ۱۱۸ میلیون تن می‌رسد که نسبت به دوره پایه ۲۰ درصد رشد نشان می‌دهد.
بر اساس همین پیش‌بینی، سهم آبزی‌پروری از مجموع تولید شیلات و آبزی‌پروری جهان تا سال ۲۰۳۴ به ۵۶ درصد افزایش خواهد یافت؛ درحالی‌که این سهم در دوره پایه حدود ۵۲ درصد بوده است. با این حال، رشد ۲۰ درصدی پیش‌بینی‌شده برای دهه آینده در مقایسه با رشد ۵۱ درصدی دهه قبل، از کندشدن روند توسعه این صنعت حکایت دارد. محدودیت دسترسی به مناطق مناسب برای تولید، سخت‌گیرانه‌ترشدن مقررات زیست‌محیطی و کاهش فرصت‌های افزایش بهره‌وری در سطح جهانی از عوامل این کندی عنوان شده‌اند.
فائو نیز در گزارش وضعیت شیلات و آبزی‌پروری جهان ۲۰۲۶ پیش‌بینی کرده است که مجموع تولید حیوانات آبزی، شامل صید و آبزی‌پروری، تا سال ۲۰۳۴ به ۲۱۴ میلیون تن برسد. این رقم با پیش‌بینی ۲۱۲ میلیون تنی OECD-FAO یکسان نیست؛ زیرا برآوردها بر پایه مدل‌ها و تعاریف آماری متفاوتی ارائه شده‌اند. در پیش‌بینی OECD-FAO، تولید آبزی‌پروری به‌طور جداگانه ۱۱۸ میلیون تن برآورد شده است و نباید رقم ۲۱۴ میلیون تن فائو را به‌عنوان تولید صرفاً پرورشی در نظر گرفت.
در بخش مصرف نیز انتظار می‌رود میزان مصرف سرانه محصولات غذایی حیوانات آبزی تا سال ۲۰۳۴ به ۲۱.۸ کیلوگرم برسد؛ درحالی‌که این رقم در دوره پایه ۲۱.۱ کیلوگرم بوده است. همچنین تقاضای جهانی برای محصولات آبزی همچنان افزایش خواهد یافت، اما بخش عمده رشد مصرف از سوی بازارهای آسیایی شکل می‌گیرد. در حوزه تجارت نیز صادرات محصولات آبزی برای مصرف انسانی افزایش می‌یابد، هرچند آهنگ رشد آن در مقایسه با دهه گذشته کندتر خواهد بود.
از سوی دیگر، پیش‌بینی می‌شود قیمت واقعی جهانی ماهی و سایر محصولات آبزی تا سال ۲۰۳۴ تحت فشار رشد عرضه و کندشدن افزایش تقاضا کاهش یابد. با این حال، محدودیت افزایش تولید صید طبیعی و کندشدن رشد آبزی‌پروری می‌تواند از شدت افت قیمت‌ها بکاهد. این چشم‌انداز نشان می‌دهد تولیدکنندگان در سال‌های آینده برای حفظ سودآوری، ناگزیر از تمرکز بیشتر بر کاهش هزینه‌ها، ارتقای بهره‌وری، بهبود کیفیت و توسعه بازارهای صادراتی خواهند بود.
در مجموع، داده‌های جهانی نشان می‌دهد آبزی‌پروری از یک فعالیت مکمل در کنار صید طبیعی، به یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد غذا تبدیل شده است. عبور تولید پرورشی از مرز ۱۰۰ میلیون تن، ارزش ۳۷۱ میلیارد دلاری تولید حیوانات آبزی در مزارع و تجارت ۱۸۴ میلیارد دلاری محصولات آبزی، ابعاد اقتصادی این تحول را نشان می‌دهد. با این حال، تداوم رشد صنعت به افزایش صرف ظرفیت تولید وابسته نیست؛ بلکه مدیریت منابع، دسترسی به خوراک باکیفیت، کنترل بیماری‌ها، سازگاری با تغییرات اقلیمی و توسعه زنجیره ارزش، تعیین می‌کنند که این بازار تا چه اندازه بتواند فرصت‌های اقتصادی خود را به رشد پایدار تبدیل کند.