به گزارش پایگاه خبری صنایع غذایی فودنا، اگرچه طلای سبز و فرآورده‌های باغی ایران نماد خودکفایی ارزی بخش خصوصی هستند، اما سازوکار عرضه و بازاریابی این محصولات هنوز هم‌پای استانداردهای بین‌المللی گام برنداشته است. بازخوانی دیدگاه‌ها و مطالبات پیشتازان این صنعت در رفسنجان، قزوین و کرمان، پرده از واقعیتی تلخ برمی‌دارد: صنعتی با گردش مالی چندمیلیارد دلاری که به جای داشتن تالاری مستقل، در چند غرفه حاشیه‌ای جا داده شده است.
وقت پایان دادن به حاشیه‌نشینی طلای سبز
مطالبات مطرح‌شده از سوی مدیران کارآمد کال زرین، پسته مختاری، آذین‌دانه کاسپین و اتاق بازرگانی کرمان تصویر روشنی از وضعیت موجود ترسیم می‌کند: صنعت چندمیلیارد دلاری خشکبار ایران که رکورددار ارزآوری غیرنفتی است، به دلیل غیبت در تقویم رویدادهای مستقل، درگیر فرصت‌سوزی بزرگی شده است.
به باور قاطبه فعالان این حوزه، توسعه تجارت مدرن ایجاب می‌کند که نهادهای متولی—به‌ویژه شرکت سهامی نمایشگاه‌ها، سازمان توسعه تجارت و اتاق بازرگانی ایران—به این حضور پراکنده و تداخل‌های فصلی پایان دهند؛ یا با اختصاص چندین سالن مستقل تحت عنوان «پاویون تخصصی مغزدانه‌ها و خشکبار» و یا با گنجاندن «نمایشگاه بین‌المللی و اختصاصی خشکبار ایران» در تقویم سالانه بازرگانی کشور.
ضرورت برپایی نمایشگاه تخصصی و بین‌المللی پسته در ایران
کاظم جمالی پاقلعه، مدیرعامل شرکت کارآمدکال زرین رفسنجان، با تأکید بر اینکه پسته پس از نفت بالاترین ظرفیت ارزآوری را برای کشور دارد، از غفلت و جدی‌نگرفتن این صنعت استراتژیک انتقاد کرد و خواستار رفع موانع صادراتی و برپایی نمایشگاه‌های مستقل و تخصصی برای بازپس‌گیری بازارهای جهانی شد.
گستردگی جغرافیایی تولید و لزوم نمایشگاه مستقل پسته
این فعال حوزه خشکبار با اشاره به پراکندگی جغرافیایی کشت این محصول گفت: «امروز تولید پسته دیگر محدود به چند نقطه نیست؛ تقریباً در تمام استان‌های کشور به‌جز استان‌های شمالی پسته کشت می‌شود. زنجیره‌ای بزرگ از باغداران، فرآوری‌کنندگان و صادرکنندگان شکل گرفته که شایستگی داشتن یک رویداد مستقل و بین‌المللی را دارد.»
جمالی پاقلعه در پایان بر لزوم هویت‌بخشی مستقل به این صنعت تأکید کرد و افزود: «پسته نباید در حاشیه نمایشگاه‌های عمومی مثل شیرینی و شکلات یا اگروفود دیده شود. اگر این تشکل‌ها و فعالان در قالب یک نمایشگاه تخصصی گرد هم آیند، بدون تردید خریداران و بازرگانان خارجی مستقیماً به این رویداد خواهند آمد و این اقدام جهش بزرگی در توسعه صادرات و رونق بازار پسته کشور ایجاد خواهد کرد.»
پسته؛ پرچمدار صادرات غیرنفتی در غیاب انسجام و رویداد تخصصی
پسته همواره صدرنشین آمار گمرکی صادرات بدون نفت ایران بوده است، اما این جایگاه بدون حمایت بازاریابی مدرن در حال فرسایش است. بهامین توفیقی، رئیس هیئت مدیره شرکت کارآمد کال زرین رفسنجان، با تأکید بر قدرت بی‌بدیل این بخش، به چالش‌های بنیادین آن اشاره می‌کند و می‌گوید:
«پسته نخستین و بزرگ‌ترین کالای صادراتی غیرنفتی و غیرپتروشیمی کشور محسوب می‌شود، اما متأسفانه به دلیل نوسانات شدید قیمتی و نبود انسجام و همگرایی داخلی در این صنف، ضربات سنگینی به ما وارد شده است.»
او به غیبت یک پایگاه نمایشگاهی ویژه برای این محصول استراتژیک اشاره کرده و تصریح می‌کند:
«بزرگ‌ترین خلأ فعلی، نبود یک نمایشگاه اختصاصی برای خشکبار و مغزدانه‌هاست. علاوه بر آن، زمان‌بندی همین نمایشگاه‌های فعلی نیز کاملاً نامناسب است؛ چراکه برگزاری آنها دقیقاً با فصل حساس برداشت پسته و همچنین نمایشگاه بین‌المللی “ورلد فود مسکو” هم‌پوشانی دارد و ما در عمل فرصت تعامل سازنده با بازارهای جهانی را از دست می‌دهیم.»
پراکندگی غرفه‌ها و سردرگمی خریداران خارجی در رقابت با آمریکا و ترکیه
در حوزه فرآوری و صنایع تبدیلی مغزدانه‌ها، چالش‌ها ابعاد تجاری‌تری به خود می‌گیرد. سروش و سرکار خانم مردی، از مدیران مجموعه پسته مختاری قزوین (با سابقه ۲۸ سال فعالیت در حوزه اسلایس، پودر و سورت لیزری)، ضمن تأکید بر توان صادراتی بالا و تقاضای سنگین کشورهایی نظیر امارات (دبی)، عراق و ترکیه، از بلاتکلیفی رویدادهای تجاری انتقاد می‌کنند:
«ما در این سال‌ها با تمام توان در حال فرآوری استاندارد بوده‌ایم، اما صادرکننده ایرانی امروز زیر بار تعهدات ارزی و هزینه‌های سرسام‌آور صادرات، ناچار به رقابتی سخت و نابرابر با رقبایی همچون آمریکا و ترکیه است.»
این مدیران حوزه فرآوری خشکبار با ابراز گلایه از فرمت فعلی نمایشگاه‌ها می‌افزایند:
«حضور خشکبار به صورت چند غرفه تک‌افتاده و پراکنده در دل نمایشگاه‌های شیرینی و شکلات یا اگروفود، اصلاً در شأن و پاسخگوی نیاز این صنعت نیست. تجار و خریداران خارجی وقتی به ایران می‌آیند، در میان سالن‌ها سردرگم می‌شوند. خشکبار ایران نیازمند یک نمایشگاه مستقل و یکپارچه است تا خریدار بین‌المللی در یک فضای اختصاصی بتواند با تمام زنجیره فرآوری و تأمین ارتباط برقرار کند.»
بازار خشکبار از سنتی‌فروشی فاصله گرفت؛ نمایشگاه جامع، حلقه‌های زنجیره را به هم متصل می‌کند
مصطفی تقی‌پور، مدیر فروش شرکت کارآمدکال زرین رفسنجان، با اشاره به تغییر رفتار مصرف‌کنندگان در بازار خشکبار گفت: بسته‌بندی، اندازه محصول، کیفیت و ماندگاری، به عوامل مهم تصمیم‌گیری مشتریان تبدیل شده‌اند و برگزاری یک نمایشگاه جامع می‌تواند تولیدکنندگان، فرآوری‌کنندگان، فعالان بسته‌بندی، صادرکنندگان و خریداران خارجی را در کنار یکدیگر قرار دهد.
مدیر فروش شرکت کارآمدکال زرین رفسنجان، برگزاری یک نمایشگاه جامع و تخصصی را یکی از راهکارهای تقویت ارتباط میان بخش‌های مختلف صنعت خشکبار دانست و گفت: اگر نمایشگاهی برگزار شود که همه حلقه‌های این زنجیره را در کنار یکدیگر قرار دهد، می‌توان انتظار داشت آثار مثبتی در بازار ایجاد شود.
وی تأکید کرد که چنین رویدادی نباید تنها به حضور تولیدکنندگان محدود باشد، بلکه باید فرآوری‌کنندگان، شرکت‌های بسته‌بندی، صادرکنندگان، فعالان تجاری و خریداران خارجی نیز در آن حضور داشته باشند.
تقی‌پور با اشاره به بخش‌های مورد نیاز برای شکل‌گیری یک نمایشگاه جامع خشکبار گفت: تولیدکننده، فرآوری‌کننده، بسته‌بندی‌کننده، صادرکننده و خریدار خارجی، بخش‌هایی هستند که باید در یک رویداد تخصصی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
به گفته وی، حضور هم‌زمان این گروه‌ها می‌تواند زمینه ارتباط مستقیم میان عرضه‌کنندگان و مشتریان بازارهای خارجی را فراهم کند و به فعالان صنعت اجازه دهد نیازهای واقعی بازار را بهتر بشناسند.
مدیر فروش شرکت کارآمدکال زرین رفسنجان درباره برگزاری نمایشگاه مستقل خشکبار نیز گفت: صنعت خشکبار ظرفیت و هویت مشخص خود را دارد، اما لزوماً برگزاری یک رویداد کاملاً جدا از سایر نمایشگاه‌ها تنها راه توسعه این صنعت نیست.
او افزود: می‌توان نمایشگاه خشکبار را در کنار یک نمایشگاه جامع و مرتبط برگزار کرد؛ به‌گونه‌ای که همه اعضای زنجیره در آن حضور داشته باشند. چنین رویدادی می‌تواند فعالانی را که در حال حاضر از یکدیگر فاصله دارند، در یک فضای مشترک گرد هم آورد و امکان استفاده از تجربه‌های متقابل را فراهم کند.
خطر حذف مغزدانه‌های واقعی از صنایع و راهکار ایجاد سالن‌های تفکیک‌شده
پیامدهای نبود انسجام در زنجیره ارزش، مستقیماً به مصرف‌کنندگان نهایی و صنایع شیرینی و شکلات نیز سرایت کرده است. مجتبی رشوند، مدیرعامل شرکت آذین‌دانه کاسپین قزوین، به بحران نقدینگی و فشار مالی میان تولیدکننده خشکبار و صنایع غذایی اشاره کرده و می‌گوید:
«بزرگ‌ترین معضل ما ناترازی مالی است؛ ما ماده اولیه کشاورزی را باید کاملاً نقدی از کشاورز بخریم، اما برای فروش خلال، مغز و فندق به کارخانجات شیرینی و شکلات، مجبور به فروش‌های مدت‌دار و اعتباری هستیم.»
رشوند همچنین زنگ خطری جدی را درباره تغییر فرمولاسیون محصولات غذایی به صدا درمی‌آورد:
«گرانی و نوسان شدید قیمت مغزدانه‌ها باعث شده که متأسفانه برخی کارخانجات شیرینی و شکلات، به جای استفاده از فندق و مغزدانه‌های واقعی، به سمت اسانس‌های مصنوعی روی بیاورند که این موضوع یک تهدید جدی برای کیفیت و سلامت سبد غذایی است.»
مدیرعامل آذین‌دانه کاسپین در خصوص مطالبه نمایشگاهی صنف نیز یک راهکار مشخص و عملیاتی ارائه می‌دهد:
«اگر قرار است در قالب همین رویدادهای موجود حضور داشته باشیم، متولیان باید حداقل ۲ الی ۳ سالن کامل و مستقل را منحصراً به نام و برای صنف خشکبار و مغزدانه‌ها تفکیک و اختصاص دهند، نه اینکه غرفه‌های خشکبار در میان سالن‌های مختلف پراکنده و گم شوند.»
دیدگاه پارلمان بخش خصوصی: از حل بحران‌ها تا پیوند با صنایع سلامت‌محور
نگاه تشکل‌های استانی نیز ضرورت بازتعریف جایگاه این صنعت را تأیید می‌کند. مهدی بدیعی، نماینده و مسئول پاویون اتاق بازرگانی کرمان، با اشاره به حمایت‌های این اتاق در قالب طرح‌های شتاب‌دهنده صادراتی و برپایی پاویون اختصاصی کرمان با حضور برندهایی چون «شیرینی اژدری»، «سوهان فدک» و «چای و قهوه جاموکا»، به ظرفیت تاریخی و چالش‌های امروز پسته رفسنجان اشاره می‌کند:
«پسته رفسنجان با آن سابقه کهن صادراتی به اروپا و آمریکای شمالی، امروز با چالش‌های بزرگی همچون بحران شدید منابع آب و از همه مهم‌تر، بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌های خلق‌الساعه ارزی دست‌به‌گریبان است.»
بدیعی با تأکید بر تغییر ذائقه جهانی و جهت‌گیری بازار به سمت محصولات سلامت‌محور اظهار می‌دارد:
«بازار به سمت محصولات تلفیقی سلامت‌محور حرکت کرده است؛ جایی که خرما و پسته مستقیماً در صنایع قنادی و سلامت نقش‌آفرینی می‌کنند. نمایش این هم‌افزایی نیازمند حمایت منسجم، سیاست‌گذاری پایدار و بسترهای صادراتی مدرن است.»